Begrijpend lezen onder de loep

Wat is begrijpend lezen?

Begrijpend lezen is het vermogen om de betekenis van een tekst te doorgronden. Het is een interactief proces met drie deelprocessen: een tekst vlot technisch kunnen lezen, leesstrategieën kunnen toepassen en over een goede woordenschat beschikken. Volgens onderzoekers zijn er vier voorwaarden voor goed tekstbegrip: kennis van taal, kennis van de wereld, het kunnen toepassen van leesstrategieën en leesmotivatie.

Het PISA-onderzoek beschrijft leesvaardigheid breder als het begrijpen, gebruiken, evalueren en reflecteren op teksten, zodat je je doelen kunt bereiken, je kennis en mogelijkheden vergroot en deelneemt aan de samenleving.

Hoe werkt tekstbegrip in het hoofd?

Een veelgebruikt model is het integratiemodel. Het onderscheidt de microstructuur van een tekst, het niveau van woorden en zinnen, en de macrostructuur, de verbanden in de gehele tekst, zoals alinea's en opbouw. Samen vormen deze het tekstbasismodel. Om die verbanden te zien, gebruikt de lezer relevante voorkennis.

Daarboven ligt het situatiemodel. Een lezer begrijpt een tekst pas echt wanneer hij die kan koppelen aan eigen ervaringen of kennis van de wereld. Pas dan kan hij er een eigen betekenis aan geven. Wetenschappers weten nog niet precies welke processen zich in het brein afspelen tijdens het lezen, en er bestaat nog geen volledig uitgewerkte theorie over begrijpend lezen.

Twee stromingen

Onderzoekers zijn het niet eens over de beste aanpak. De ene stroming vindt dat relevante inhoudelijke kennis doorslaggevend is voor tekstbegrip. De andere stroming benadrukt dat kennis van leesstrategieën, en weten wanneer je ze inzet, essentieel is. Beide accenten zijn van belang voor wie lesmateriaal ontwerpt.

Begrijpend lezen in Nederland

Een overzichtsstudie uit 2017 zette naast elkaar welke werkwijzen voor begrijpend lezen in het Nederlandse onderwijs voorkomen. Onder meer worden de volgende methodes onderscheiden:

• Leesonderwijs met gesprek en discussie: leerlingen ontdekken samen de betekenis van verschillende soorten teksten.
• Zelfstandig stillezen: dit heeft over het algemeen geen positief effect op de prestaties. Begeleid stil lezen met zorgvuldig gekozen teksten werkt wel.
• Inhoudsgericht leesonderwijs: er worden veel vragen over een tekst gesteld, maar daardoor blijft weinig tijd om leerlingen te leren hoe ze hun leesproblemen oplossen.
• Strategisch leesonderwijs: leerlingen leren leesstrategieën toe te passen en worden zich bewust van wanneer ze die nodig hebben.

Wat laten de PISA-cijfers zien?

Het PISA-onderzoek laat een zorgwekkend beeld zien:

• Nederlandse leerlingen scoren op leesvaardigheid het laagst in vijftien jaar tijd.
• Meisjes scoren significant hoger dan jongens.
• Ongeveer een op de vier leerlingen loopt het risico op laaggeletterdheid.
• Hoe hoger het opleidingsniveau van de ouders, hoe hoger de gemiddelde leesscore.
• Qua leesplezier staat Nederland in Europa onderaan, zowel in 2009 als in 2018.

Een factor die vaak genoemd wordt, is het toenemende gebruik van beeldschermen, waarbij korte en eenvoudige teksten en beelden overheersen.

Wat betekent dit voor lesmateriaal?

Goed lesmateriaal combineert de twee stromingen: het bouwt inhoudelijke kennis op en leert leerlingen strategisch te lezen. Bekijk bijvoorbeeld de tekstsnappers, of kijk naar de werkwijze van Spelen met boeken, waarin lezen wordt gekoppeld aan spelend leren. Strategieën als hoofd- en bijzaken onderscheiden, voorkennis activeren en vragen stellen sluiten aan bij de onderzoeksbevindingen uit dit artikel.