Begrijpend lezen onder de loep

Berichten over dalende leesvaardigheid bij jongeren komen regelmatig voorbij. Dat roept de vraag op waarom al het onderzoek naar lezen nog niet tot beter leesonderwijs heeft geleid. Deze pagina zet op een rij wat de wetenschap zegt over leesvaardigheid en begrijpend lezen.

Wat is leesvaardigheid?

Het PISA-onderzoek omschrijft leesvaardigheid als het begrijpen, gebruiken, evalueren en reflecteren op teksten, en het er mee omgaan om je doelen te bereiken, je kennis te vergroten en mee te doen in de samenleving.

Wat laten de cijfers zien?

• Nederlandse leerlingen scoorden in 15 jaar tijd het laagst op leesvaardigheid.
• Meisjes scoren significant hoger dan jongens.
• Ongeveer 1 op 4 leerlingen loopt het risico op laaggeletterdheid.
• Hoe hoger het opleidingsniveau van de ouders, hoe hoger de gemiddelde leesscore.
• Qua leesplezier staat Nederland in Europa onderaan.

Het beeldscherm concurreert hierbij met het boek. Korte teksten en beelden nemen veel tijd in beslag, terwijl het lezen van lange, uitdagende teksten minder vaak voorkomt.

Wat is begrijpend lezen?

Begrijpend lezen is het vermogen om een tekst te begrijpen. Het is een interactief proces met drie onderdelen: vlot technisch lezen, het toepassen van leesstrategieën en een goede woordenschat.

Voor goed tekstbegrip zijn vier voorwaarden nodig:

• kennis van taal;
• kennis van de wereld;
• het kunnen toepassen van leesstrategieën;
• motivatie om de tekst te lezen.

Wat gebeurt er in het brein?

Een veelgebruikt model is het integratiemodel van Kintsch. Het onderscheidt twee niveaus. Het tekstbasismodel bestaat uit de microstructuur (woorden en zinnen) en de macrostructuur (de verbanden in de hele tekst, zoals alinea's en opbouw). Het situatiemodel ontstaat wanneer de lezer de tekst koppelt aan eigen ervaringen en kennis. Pas dan geeft de lezer er een eigen betekenis aan.

Relevante voorkennis is daarbij doorslaggevend, net als kennis van leesstrategieën en het weten wanneer je die inzet.

Welke aanpakken werken?

Een Nederlands overzichtsonderzoek over onderwijs in begrijpend lezen onderscheidt verschillende aanpakken. Gesprekken over de betekenis van een tekst helpen leerlingen om verschillende teksten te doorgronden. Vrij stillezen heeft volgens dit onderzoek over het algemeen geen positief effect op de prestaties. Begeleid stil lezen met zorgvuldig gekozen teksten wel. Ook het aanleren van leesstrategieën, zodat leerlingen weten hoe ze zinnen en alinea's aanpakken, is effectief.

Wie hiermee aan de slag wil, kan kijken naar de tekstsnappers, die werken met strategieschema's. Strategieën als hoofd- en bijzaken onderscheiden en voorkennis activeren sluiten aan bij de hierboven beschreven inzichten.